काव्य-शास्त्र-विनोद

(कायप्पा (WhatsApp) वरून आलेल्या एका चित्रावरून रचलेल्या ओव्या. त्यात गर्दी मध्ये एक जण पुस्तक वाचत आहे आणि असा दुर्मिळ प्राणी बघून इतर सर्व त्याच्यासोबत सेल्फी काढत आहेत असा देखावा होता. मूळ चित्रकार माहित नसल्याने प्रताधिकार कारणास्तव ते चित्र इथे डकवले नाही.) इये थोपु आजि। कायप्पा नगरी। महारम्यपुरी। व्हर्चुअल।। व्हर्चुअलामाजी। रमती हो प्राणी। व्हर्चुअल वाणी। वदती ते।। धुंडोनी कॉन्टॅक्ट। वदती एकाशी। किंवा समूहाशी। अहर्निश।। अहर्निश तैसे। कला नि साहित्य। करी फक्त नित्य। फॉरवर्ड।। फॉरवर्ड लोक। फॉरवर्ड ब्लॉक। फॉरवर्ड क्लॉक। होत असे।। ऐशा प्राणियांच्या। वदू काय कळा। वाचक विरळा। परि तेथ।। वाचक दिसता। प्राणी होती गोळा। आश्चर्यसोहळा। आत्यंतिक।। शंत्या म्हणे द्यावे। हेचि दान देवा। वाचनाचा व्हावा। ना विसर।। - शंतनु भट (३०/१०/२०१७)

सध्या मी 'शिक्षण कोणत्या माध्यमात घ्यावे' ह्या विषयावरचे काही लेख आणि चर्चा पाहिल्या. त्यासोबत 'प्रमाण भाषा कुठली असावी / असावी का?' असेही प्रश्न उद्भवलेले पाहिले. ह्या प्रश्नांवरती अजून माझे मत काही एक असे बनलेले नाही, परंतू ज्या क्षेत्राबद्दल थोडीफार माहिती आहे, त्याबद्दल जरा सर्वांसमोर मांडावे ह्या उद्देशाने हा लेख लिहितो आहे. ह्या सर्व चर्चा ऐकताना/ वाचताना असे जाणवले की अनेकांना संशोधन नक्की कसे चालते ह्याची नीट कल्पना नसते. शिवाय 'अमुक एक भाषा ही ५ वर्षात ज्ञानभाषा होऊ शकेल' वगैरे बाता करताना इतर ज्ञानभाषांनी काय काय सोसले/ जिंकले आहे ह्याची देखील माहिती त्यांना नसते. तेव्हा विज्ञान संशोधनात लेखांचे महत्त्व आणि त्या अनुषंगाने भाषेचे महत्त्व काय ते आपण पाहू, म्हणजे ह्यात इंग्रजीने काय मक्तेदारी राखली आहे हे दिसून येईल. सर्वप्रथम हे समजून घेतले पाहिजे की प्रत्येक संशोधक काही न्यूटन/आइनस्टाईन नसतो. किंबहुना सध्या जगात 'संशोधक' असा किताब लावणारे लाखो असतील; त्यांच्या सगळ्यांच्याच संशोधनाचा परिणाम काही जग हलवून टाकणारा नसतो. परंतू त्यांनी अभ्यासलेल...

दोस्तहो, माझे काही लेख पूर्वी साहित्य-चौर्य होऊन इतस्तत: पसरले आणि त्याबद्दल काहीतरी पावले उचलता यावीत यासाठी प्रयत्न चालू आहेत. मी खाली चोरी झालेल्या लेखांचे काही ठराविक परिच्छेद दिले आहेत जे वाचून तुम्हाला कदाचित ते लेख पाहिले असल्यास सहज आठवतील आणि मला तुमच्या कडून अपेक्षित असलेली मदत म्हणजे जिथे तुम्हाला हे लेख आढळतील त्या खाली माझे नाव नसल्यास त्या लेखकाला तसे लिहिण्याबद्दल कळवणे व शक्य झाल्यास मला ती लिंक पाठवणे. एकूण चोरीला गेलेले लेख - ३ . कधी पहिल्यांदा चोरीला गेले? - २००९-२०१० च्या आसपास. कुठे कुठे आढळले - इमेल, फेसबुक, whatsapp, ब्लॉग, ऑर्कुट इत्यादी. चोरीला गेलेल्या लेखांची प्रसिद्ध शीर्षके - "मराठी भाषेची ताकद", "क कसा करतो कमाल", "पंतपुराण" इत्यादी. खाली त्या ३ लेखातील निवडक परिच्छेद आहेत: लेख १ - पोपटपंची १ परवा पुराण-प्रसिद्ध पखवाज पंडित पुरोहित पंतांची पिवळी पगडी पुरंदरच्या पंधराशेव्या पायरीवरून पुण्यात पर्वतीच्या पाचव्या पायरीपाशी पर्णकुटीपासून पंधरा पावलांवर पहुडलेल्या पंकजच्या पोटावर पटकन पडली. पगडी पडलेली पाहताच पंत ...

सध्या सार्वजनिक बोली भाषेमध्ये काही जणांना आपण काही विशेष शब्द वापरत आहोत ह्याचं खूप विशेष वाटत असतं. त्यामुळे ते असे विशेष शब्द इतक्या विशेषत् वाने वापरतात की त्यांची विशेषता कमी होऊन ते सामान्य होऊन जातात. आता, उदाहरणार्थ 'कुठेतरी' हा शब्द घ्या. सामान्यपणे हा शब्द स्थलवाचक आहे. पण सार्वजनिकपणे बोलणाऱ्यांना इतक्या साधेपणे हा शब्द वापरणं अजिबात मंजूरच नाहीये. एखादा वक्ता तावातावाने आपले विचार मांडताना श्रोत्यांच्या भावनांना हात घालतो आणि म्हणतो, 'मग हे सगळं असं चालू असताना आपलंही काही कर्तव्य आहे हा विचार आपण कुठेतरी करायला हवा'... किंवा 'अमुक अमुक असं जेव्हा घडतं तेव्हा कुठेतरी सांगावंसं वाटतं की....' किंवा '.... असं आपल्या मनाला जेव्हा कुठेतरी जाणवतं तेव्हा....'. कधी कधी एखादा कवी देखील लिहून जातो की 'हृदयात कुठेतरी हलल्यासारखं वाटतं'. ह्या मंडळींना कदाचित वाटत असावं की ह्या 'कुठेतरी' शिवाय पाहिजे ते गांभीर्य वाक्याला येणार नाही. कुठेतरी मध्ये ठिकाणाबद्दल एक अनिश्चितता आहे, तर काही जणांना ठिकाणाची निश्च...

(लसिथ मलिंगाने केली तर ती राउंड आर्म अ‍ॅक्शन आणि आम्ही केली तर ती फेकी बॉलिंग काय!) (पार्श्वभूमीकरिता भाग-५ आणि भाग-६ वाचल्यास बरे!) मागच्या भागांमध्ये आपण पाहिलं की प्राणी हे वेगवेगळ्या आकाराचे (size) असताना निसर्गाने त्यांना वेगवेगळं रूप (shape) कसं दिलं आहे, किंवा त्यांना वेगवेगळ्या रूपांची का आवश्यकता आहे. पण आपल्याला कधी असा प्रश्न पडतो का, की या वेगवेगळ्या आकारांच्या प्राण्यांना आजुबाजूचं विश्व हे आपल्याला दिसतं तसंच दिसतं का? त्यांना हालचालीसाठी तेवढेच कष्ट पडतात का जेवढे आपल्याला पडतात? अगदी सगळ्या गोष्टींची उत्तरं मलाही माहित नाहीत, पण यातल्या काही विषयांवर आपण गप्पा मारू. कदाचित त्यातून काही उत्तरं समजतील, काही सुचेल! मागच्या भागात ज्या हॅल्डेन काकांबद्दल आपण वाचलं, त्यांनी अश्या प्रकारचा अभ्यास केला होता. त्यांच्या प्रमाणे 'स्टीवन व्होगल' हा असाच एक संशोधक. सध्या तो ड्युक विद्यापीठ (अमेरिका) येथे जीवशास्त्राचा प्राध्यापक आहे. त्याने लिहिलेली काही पुस्तकं खूप मस्त आहेत. त्यातलं 'Life's devices - The physical world of animals and plants' ...

या भागापूर्वी भाग ५ वाचण गरजेचं आहे. मागच्या भागात आपण पाहिलं की एखाद्या प्राण्याचा आकार जसाच्या तसा वाढवत नेला, तर त्याचं घनफळ जितक्या प्रमाणात वाढेल, त्याच्यापेक्षा कमी प्रमाणात त्याचं क्षेत्रफळ वाढतं. इथे हे गृहीत धरलं आहे की त्या प्राण्याची उंची जर दुपटीने वाढली तर रुंदी देखील दुपटीनेच वाढेल. लहान असताना तो प्राणी जसा दिसतो, तसाच्या तसा तो मोठा झाल्यावर दिसेल. पण प्रत्यक्षात प्राणी असे वाढतात का? आपलंच उदाहरण घ्या. एखादं लहान बाळ मोठं झाल्यावर जर तश्याच शरीराच्या रुंदी-उंची प्रमाणात राहिलं असतं तर ते खालील चित्राप्रमाणे दिसलं असतं. पण मोठा झालेला माणूस बाजूच्या चित्रातल्या माणसाप्रमाणे दिसतो. (आकृती १: चित्रात दाखवलेल्या दुव्यांच्या सौजन्याने) वरच्या चित्रात बसलेल्या स्थितीत असल्यामुळे बाळाची आकृती माणसापेक्षा मोठी दिसत आहे, पण दोघांना जर उभं केलं (एवढ्या मोठ्या बाळाला उभं करण्यासाठी फारच शक्ती लागेल!), तर माणूस थोडासा जास्त उंच दिसेल. तरीही, त्या माणसाचं डोकं त्या बाळापेक्षा फारच छोटं आहे. आणि हात-पाय फारच लांब आहेत. म्हणजे माणसाच्या शरीराची वाढ सर्व बाजूंन...

मागील भागापर्यंत आपण हलकल्लोळ (Chaos)  आणि स्व-समानता (self similarity) या गोष्टींना हात घातला. पण आता जरा गाडी वेगळ्या विषयाकडे वळवू या. मागील भागाच्या शेवटी म्हणल्या प्रमाणे काही प्रश्नांची उत्तरं मिळवण्याचा प्रयत्न करू. आपल्याकडे बऱ्याच बर्षांपासून दूरदर्शनवर पौराणिक मालिकांची चलती आहे. पूर्वी कथा-कीर्तनामधून ऐकल्या जाणाऱ्या पौराणिक गोष्टी आपल्याला मालिका स्वरुपात पाहण्याचे एक भलते वेड आहे. आता नवीन मालिकांमध्ये तर लोकांची बदलती आवड पाहून गोष्टींना 'सांस-बहु' मालिकांप्रमाणे रूप आणले आहे. कोणीतरी अप्सरा कोणावर तरी डूख काय धरून असते, मूळच्या गोष्टी बदलून एखाद्या पात्राला दुसऱ्याच्या थोबाडीत मारायला लावतात आणि ती थोबाडीत तीनदा दाखवतात, त्या नंतर सगळे ऋषी, गंधर्व, देव, अप्सरा, राजे, राण्या, दानव यांचे चेहरे दाखवण्यात उरलेला भाग संपून जातो म्हणे! असो. ह्या पौराणिक मालिका पाहून मनात येणाऱ्या काही प्रामाणिक आणि मजेशीर प्रश्नांची जंत्री पाहायची असल्यास नक्की  इथे  भेट द्या. आज मात्र आपण एकाच प्रश्नावर लक्ष केंद्रित करू, आणि त्या प्रश्नावरच आजचा भाग (ब्लॉगचा भाग, ...