काव्य-शास्त्र-विनोद

(पार्श्वभूमीकरिता  हलकल्लोळ भाग -१  आणि   हलकल्लोळ भाग - २ वाचा) मागच्या भागात आपण मँडेलब्रॉटने उपस्थित केलेला प्रश्न पहिला. त्या अनुषंगाने Koch's Curve  आणि  fractal geometry याबद्दलही काही वाचले. सृष्टीमध्ये विलसत असलेली स्वसमानता  मँडेलब्रॉटच्या ध्यानात आली आणि यातूनच प्रेरणा घेऊन त्याने आकृत्यांशी बरेच खेळ केले. (डावीकडील फोटो http://paulbarsch.wordpress.com/2010/10/18/mandelbrot-all-hail-to-the-chief/ च्या सौजन्याने). स्वसमानता असलेल्या अनेक आकृत्यांना जन्म दिला. त्यांना Mandelbrot's set असेही नाव आहे. त्या आकृत्यांना असलेले गणिती मूल्य उलेखनीय आहेच, पण एक नक्षीकाम या दृष्टीने कलाक्षेत्रातही त्यांना खूप महत्व आहे. आपण त्यापैकी काही खाली दिलेल्या आकृत्या पाहून तूर्तास त्यातल्या कलेचा आस्वाद घेऊ. स्वसामानता हा गुणधर्म असलेल्या वरील आकृत्यांमध्ये झूम इन करत गेल्यास आतमध्येही पुन्हा तीच आकृती दृष्टीस पडेल. मागच्या भागात आपण पाहिलं की या स्वसमानतेच्या गुणधर्मामुळे Koch's curve  ची लांबी अनंत असली तरी ती संपूर्णपणे एका...

(फिजिक्समध्ये wavelength साठी 'लॅम्बडा' हे ग्रीक अक्षर का वापरतात? कदाचित एखादी wave  किती 'लांबडी ' आहे याचं ते द्योतक आहे.) (पार्श्वभूमीकरिता हलकल्लोळ भाग -१  वाचा) मागच्या भागात आपण मँडेलब्रॉटची शंका वाचली, 'ब्रिटनच्या समुद्रकिनाऱ्याची नक्की लांबी किती?' आता एक प्रात्यक्षिकच पाहू. वर दिलेल्या आकृतीमध्ये डावीकडे ती लांबी मोजण्यासाठी २०० कि.मी. लांबीची पट्टी वापरली आहे, तर उजवीकडे ५० कि.मी. लांबीची पट्टी. डावीकडच्या पट्टीने मोजल्यास एकूण लांबी २४०० किलोमीटर भरते तर उजवीकडच्या पट्टीने मोजल्यास ती ३४०० किलोमीटर भरते. इथे आपल्या डोळ्यांना सहज लक्षात येण्यासारखी गोष्ट आहे कि २०० किमी ची पट्टी बरीच वळणे, ओबड-धोबडपणा पाहू शकत नाही. आता आपण पट्टी आणखी छोटी करत गेलो, तर आणखीन छोटी छोटी नागमोडी वळणे आपण मोजू शकू. पट्टी जितकी छोटी तितके जास्त डीटेल्स आपल्याला कळतील आणि एकूण लांबीचा आकडा तितकाच जास्त फुगत जाईल. दूर यानातून आपल्याला जितकी लांबी मोजता येईल, त्यापेक्षा जास्त लांबी समुद्र-किनाऱ्यावर चालत फिरणारा माणूस मोजू शकेल. त्याही पेक्षा जास्त लांबी ए...

"म्हणे कि सगळ्या गोंधळातून ब्रह्मदेवानी सृष्टी निर्माण केली; ते सगळं ठीके, पण पहिल्यांदा गोंधळ कुणी निर्माण केला?" मागच्या वर्षी जयेशने मला 'केऑस्' ह्या नावाचं पुस्तक दिलं. का कुणास ठाऊक, पण अनेक दिवस माझी समजूत अशी होती की केऑस् हा विषय अ‍ॅटमॉस्फेरिक सायन्सशी निगडीत असावा. जयेशनी थोडीफार कल्पना दिली होती, पण ते पुस्तक उघडण्याची इच्छा अनेक दिवस मला झाली नाही. (पुस्तक मुखपृष्ठ छायाचित्र सौजन्य -  http://www.midshelf.com/ProductSummary.aspx?P=9780749386061  ) अश्याच एका कोणत्या तरी दिवशी 'बघुया काय आहे ते' या विचारानी मी ते पुस्तक उघडलं आणि मग मात्र त्यात गुंगून गेलो. विज्ञानाच्या सर्वच अभ्यासूंनी आवर्जून वाचावं असं ते पुस्तक आहे. आपल्या आजूबाजूच्या वातावरणाबद्दल, घटनांबद्दल, भूगोलाबद्दल, शरीरशास्त्राबद्दल आणि अश्या आणखीन कितीतरी विषयांबद्दल ह्या केऑस् थियरीला काही म्हणायचं आहे. त्यामुळे विज्ञानाचे अभ्यासक नसणाऱ्या परंतु आवड असणाऱ्या वाचकांनाही आवडेल असं हे पुस्तक आहे. केऑस् थियरीचा गोष्टीरूप इतिहास यात आहे. अनेक रंगी-बेरंगी आकृ...

खरं तर विषय 'माझा आवडता प्राणी - गाय' हा आहे, परंतु ते संशोधन अगोदर प्रकाशित झाल्यामुळे (Review by  Pandit V., 2012) तसलंच संशोधन वेगळ्या नावाखाली प्रकाशित करायचा हा खटाटोप. ह्यातील काही कल्पना Pandit V., Pundalik R., Kher A., Kane M., Pranajape C. यांच्याकडून घेतल्या आहेत त्यांचे सुरवातीच्या बिगिनिंगमदी यक्नोलेज्मेंटला आभार मानतो. आता गाय आणि व्याकरण या विषयांकडे वळूया. गाय हा शब्द संस्कृतातील 'गौ' या शब्दावरून आला असा प्रवाद अनेक वर्षे प्रचलित आहे (Kane M.). किंबहुना बऱ्याच प्राण्यांची नावे संस्कृतातून आल्याचा दावा लोक करतात. पण आपण त्यांच्याकडे लक्ष द्यायला नको. कारण विविध भाषांचा अभ्यास करता असं लक्षात येईल कि इंग्रजीमधील 'GUY' ह्या शब्दाचा उच्चार गायीशी सगळ्यात जवळचा आहे (Pandit V.). संस्कृतमध्ये गौ मधल्या 'औ' चे रुपांतर 'आव' असे होते हि गोष्ट हि मंडळी सोयीस्करपणे विसरतात. तर हा शब्द इंग्रजीमधून आला असून तिकडे मुलांना गाय म्हणण्याचे कारण पूर्वी तिकडे गाय ह्या पशूचे पालन होत असे. सकाळी सकाळी गवळी गोठ्यात जाऊन गायींना 'Hi guy...