काव्य-शास्त्र-विनोद

अरे ऊठ ऊठ, जरा डोळे बंद कर हो हो, जरा डोळे बंद कर डोळे उघडलेस की तू तुझ्या त्या नेहमीच्या जगात जातोस तिकडे सगळ्या प्रकारची दुखणी आहेत, त्रास आहेत भरीत भर म्हणून झुरळं-ढेकूण-पिसवा-डास आहेत त्यापेक्षा तुझे डोळे असे मिटलेलेच राहू देत बाहेरच्या जगाशी सगळे बंध तुटलेलेच राहू देत चल आमच्या बरोबर, सगळं विसरशील मग तू चल ना रे स्वप्नांच्या गावाला, सगळं विसरशील बघ तू इथलं जग आहे कुठल्या तरी वेगळ्याच रंगांनी रंगवलेलं तुझ्या मनाच्या आतल्या कोपर्‍यात तूच कधीतरी गोंदवलेलं त्या रंगांची उधळण तू तुला हवी तशी कर इकडची वस्तू तिकडे तुला हवी तशी कर चल आमच्या बरोबर, सगळं विसरशील मग तू चल ना रे स्वप्नांच्या गावाला, सगळं विसरशील बघ तू अरे तू फक्त सांग, तुला पाहिजे तसं घडेल तुझ्या खिडकीचं दार कदाचित दूरवरच्या गुहेत उघडेल त्या गुहेमध्ये अश्याच स्वप्नाळू लोकांची वस्ती आहे बाहेर काहीही घडो, त्यांना कुणाची धास्ती आहे? चल आमच्या बरोबर, सगळं विसरशील मग तू चल ना रे स्वप्नांच्या गावाला, सगळं विसरशील बघ तू ते बघ, तो पहिलास का? तिकडे एक निळा डोंगर आहे त्याच्याकडे जाणारी ती पायवाटसुद्धा किती ...

(पार्श्वभूमीकरिता वाचा - विष्णुगुप्त १) (मागच्या भागात - चालता चालता विष्णू नगराच्या बर्‍यापैकी बाहेरच्या बाजूला आला. त्याला आता बाकी कशाचं भानच राहिलं नव्हतं. आता त्याला समोर दिसत होतं ते फक्त एक मोठ्ठं प्रवेशद्वार आणि त्याच्यापुढे दाट झाडीतून गेलेली एक छोटीशी पायवाट. भराभर पावलं टाकत तो त्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन थबकला. त्याला पाहून द्वारपालांनी त्याला हटकलं, "काय रे, काय नाव तुझं?". पण विष्णूचं त्यांच्याकडे लक्षच नव्हतं. समोरच्या दाट झाडीतून पलिकडे दूरवर तिमजली इमारतीच्या दिसणार्‍या एका कळसाकडे तो टक लावून बघत होता. द्वारपालांच्या त्या प्रश्नावर त्याच्याही नकळत त्याच्या भुवया उंचावल्या गेल्या, अभावितपणे ओठ उघडले आणि शब्द बाहेर पडले, "माझं नाव 'चाणक्य'. मी मगध देशातून इथे उच्चशिक्षणासाठी आलो आहे." इथून पुढे - ) त्या द्वारपालाने पुन्हा एकदा त्याला नीट न्याहाळलं, आणि विचारलं, "तुझी अभिज्ञान-मुद्रा?" या प्रश्नावर विष्णु एकदम चमकला, आणि पुन्हा काहीतरी आठवल्यासारखं त्याने कनवटीला हात घातला, आणि आपल्या धोतराची, कमरेजवळ वळवलेली एक घडी उलगडून एक...

(संत ज्ञानेश्वरांची क्षमा मागून, मागितलेले दान) आता खाद्यात्मके देवे, येणे खाद-यज्ञे तोषावे तोषोनि मज द्यावे, कषाय-दान हे| जें पळीभर शर्करा सांडो, तया इंसुलीनाची गती वाढो पात्रात परस्परे पडो, दूध म्हशीचे| मधुमेह्यांचा मेद जावो, विश्व सदुग्ध-कषाये पिवो जो जें वांछील तो ते लाहो, मानव-जात| वर्षत सकळ मंगळी, चहाबाजांची मांदियाळी भरभरून पात्रान्तरी, देत तू चहा| चला चहापत्तींचे आरव, आसामातले जणू ते गाव बोलते जें अर्णव, कषायांचे| वेलची आल्याचे चूरण, मिसळून करी जें प्राशन ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरे होतु| किं बहुना सर्वसुखी, लाईम टी करुनी पिती अथवा कोरा चहा पिती, अखंडित| आणि कषायोपजीविये, विशेषी लोकी इये घोटा घोट विजये, होआवे जी| येथ म्हणे श्री खाद्येश्वरावो, हा होईल दान कषायो येणे वरे हा शंतनो, तवाना जाला|

ए-काएकी कुठून कैशी क-ल्लोळातुन उमटे ऐशी ही-न स्वरांची शुभ्र रेष ती अ-जाणत्या त्या विहरी वेली क्ष-त्रपतीच्या कुरणावरुनी र-विकुहरातील बनुनी छाया स-रसावुनी मग येई रावा म-रुभूमीकणघृत रगडाया ज-राजीर्ण त्या जरासंध-सम ल-चके समस्त एकवटाया ना-द जोडुनी प्रतिपदमात्रे आरंभीचा ही कविता मग अधर दिशेने बोधे वाचा शब्दार्थ - विहरी - विहरण करतात क्षत्रपती - पृथ्वीपती घृत - तेल प्रतिपदमात्रे - (कवितेच्या) प्रत्येक ओळीतील अधर दिशेने - (वरून) खालच्या दिशेने बोधे - समजून - शंतनु भट