काव्य-शास्त्र-विनोद

(पार्श्वभूमीकरिता वाचा - विष्णुगुप्त १) (मागच्या भागात - चालता चालता विष्णू नगराच्या बर्‍यापैकी बाहेरच्या बाजूला आला. त्याला आता बाकी कशाचं भानच राहिलं नव्हतं. आता त्याला समोर दिसत होतं ते फक्त एक मोठ्ठं प्रवेशद्वार आणि त्याच्यापुढे दाट झाडीतून गेलेली एक छोटीशी पायवाट. भराभर पावलं टाकत तो त्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन थबकला. त्याला पाहून द्वारपालांनी त्याला हटकलं, "काय रे, काय नाव तुझं?". पण विष्णूचं त्यांच्याकडे लक्षच नव्हतं. समोरच्या दाट झाडीतून पलिकडे दूरवर तिमजली इमारतीच्या दिसणार्‍या एका कळसाकडे तो टक लावून बघत होता. द्वारपालांच्या त्या प्रश्नावर त्याच्याही नकळत त्याच्या भुवया उंचावल्या गेल्या, अभावितपणे ओठ उघडले आणि शब्द बाहेर पडले, "माझं नाव 'चाणक्य'. मी मगध देशातून इथे उच्चशिक्षणासाठी आलो आहे." इथून पुढे - ) त्या द्वारपालाने पुन्हा एकदा त्याला नीट न्याहाळलं, आणि विचारलं, "तुझी अभिज्ञान-मुद्रा?" या प्रश्नावर विष्णु एकदम चमकला, आणि पुन्हा काहीतरी आठवल्यासारखं त्याने कनवटीला हात घातला, आणि आपल्या धोतराची, कमरेजवळ वळवलेली एक घडी उलगडून एक...

(संत ज्ञानेश्वरांची क्षमा मागून, मागितलेले दान) आता खाद्यात्मके देवे, येणे खाद-यज्ञे तोषावे तोषोनि मज द्यावे, कषाय-दान हे| जें पळीभर शर्करा सांडो, तया इंसुलीनाची गती वाढो पात्रात परस्परे पडो, दूध म्हशीचे| मधुमेह्यांचा मेद जावो, विश्व सदुग्ध-कषाये पिवो जो जें वांछील तो ते लाहो, मानव-जात| वर्षत सकळ मंगळी, चहाबाजांची मांदियाळी भरभरून पात्रान्तरी, देत तू चहा| चला चहापत्तींचे आरव, आसामातले जणू ते गाव बोलते जें अर्णव, कषायांचे| वेलची आल्याचे चूरण, मिसळून करी जें प्राशन ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरे होतु| किं बहुना सर्वसुखी, लाईम टी करुनी पिती अथवा कोरा चहा पिती, अखंडित| आणि कषायोपजीविये, विशेषी लोकी इये घोटा घोट विजये, होआवे जी| येथ म्हणे श्री खाद्येश्वरावो, हा होईल दान कषायो येणे वरे हा शंतनो, तवाना जाला|

ए-काएकी कुठून कैशी क-ल्लोळातुन उमटे ऐशी ही-न स्वरांची शुभ्र रेष ती अ-जाणत्या त्या विहरी वेली क्ष-त्रपतीच्या कुरणावरुनी र-विकुहरातील बनुनी छाया स-रसावुनी मग येई रावा म-रुभूमीकणघृत रगडाया ज-राजीर्ण त्या जरासंध-सम ल-चके समस्त एकवटाया ना-द जोडुनी प्रतिपदमात्रे आरंभीचा ही कविता मग अधर दिशेने बोधे वाचा शब्दार्थ - विहरी - विहरण करतात क्षत्रपती - पृथ्वीपती घृत - तेल प्रतिपदमात्रे - (कवितेच्या) प्रत्येक ओळीतील अधर दिशेने - (वरून) खालच्या दिशेने बोधे - समजून - शंतनु भट

An initiative by my friend Amrut Amrut wrote - 'मासे' आणि 'उमासे' हे शब्द जवळचे आहेत..उवांच्या विश्वात माश्याला 'उमासे' म्हणत असावेत. मासे पाण्यात राहतात..ते पाण्याखाली बुडलेले असतात तरी त्यांना पोहता येते..पुण्यात मासे उगाच भाव खातात..भाव खाणार्या माशांना 'भाव' करून (घासाघीस करून) विकत घेऊन खातात.पुण्यातील लोक भाव खाण्याचे कारण त्यांनी खाल्लेले 'भाव खाणारे मासे' हेच आहे..!! माश्यांना पेटीत बंद करू नये.पोटात बंद करावे .!!! असे कुणीसे म्हटले आहे..असो.. काही मासे बारीक असतात काही मासे जाड असतात..जाड माणसानी बारीक मासे खाऊ नयेत..त्याना कौम्प्लेक्स येतो..(त्यांना म्हणजे माशांना)..मासे हसत नाहीत कारण हसले तर नका तोंडात पाणी जाते..!!! मासे आणि ससे हे यमकाचे शब्द आहेत..पण ससे माश्यांपेक्षा भित्रे असतात..भित्रा तो ससा आणि पाण्यात राहतो मासा!! ..बंगाल ला माश्यांची दफन-भूमी म्हणातात.आई-मासा बाळ-माश्याला बागुलबुवाची नाही बंगालची भीती दाखवते..मासा आणि माशी हे दोन वेगळे प्रकार आहेत..माश्यांवर माशी बसली आणि तेच मासे खाल्ले तर रोग पसरतात.म्हणून माश्यांना माश...

(मी 'छंदाग्रही' असल्यामुळे र्‍हस्व-दीर्घाची थोडी मोकळिक घेतली आहे. कृपया सहन करणे.) चंद्र तो झाकोळलेला रात्र नव्हती संपली चांदण्यांची तेज-वर्षा या नभी आरंभली वेचताना तेज-गारा त्या तिला, मी पाहिले हे बघू की ते बघू हे प्रश्न मागे राहिले घेत ती होती तशी आस्वाद थंडीचा तिथे वाटले मजला कधी अंधार ऐसा ना फिटे पाहता मुखडा तिचा अन् केस ते ही मोकळे नाक होते लालबुंद परि जाहले सर्दीमुळे मी म्हणालो, 'हाय थंडी केवढी आहे पहा' ती म्हणाली, 'तेच ना, सर्दी मला झाली पहा' मी म्हणे, 'परि आज खूपच गारठा आहे भला, गारठ्यातच होय सर्दी-ताप-पडसे-खोकला गारठ्यातच आपुल्या शरिरा जपाया ते हवे, अमृतांजन एक असते नेहमी माझ्या सवे' 'दे मला दे अमृतांजन, चोळुनी घेते जरा' मागता ऐसे तिने मी मन्मनी म्हणलो, "मरा!" नाटकी भावात मी आणून हसणे कोरडे, 'नाहि ते माझ्याकडे' म्हणलो असे तिचिया पुढे 'काय कैसा शिष्ठ आहे!' भाव ऐसा आणुनी 'बाय्, मी जाते दुकानी, पाहते 'ते' आणुनी' पाठम्होर्‍या त्या तिला पाहून, मज मी टोकले, अमृतांजन मम तिला...

(हे लेखन कोणत्याही पूर्वसूचनेशिवाय, माझ्याही नकळत कोणीतरी ढकलपत्रांमध्ये (इ-मेल) तसंच्या तसं कॉपी केलेलं मला आढळलं आहे. (कोणीतरी मलाच माझी ही कथा मेल केली). मी माग काढत गेलो तेव्हा ते IIT Bombay मधून पसरल्याचं समजलं. ही कथा संपूर्णपणे माझी स्वत:ची आहे याची नोंद घ्यावी.) ( पोपटपंचीला पुष्कळ प्रसिद्धी पावल्यानंतर पूर्व-प्रसिद्ध कोल्हापूरच्या काका-काकूंची कथा किंचित कष्ट करून कंप्लीट केलीये.) केशवाचे कपट, काकांची कमाल केव्हातरी कोल्हापूरच्या कर्तव्यतत्पर केळकर काकांबद्दल काकांच्याच कचेरीतल्या केशवने काकूंसमोर कागाळी केली. काकू कावल्या. काकूंनी कपाटातून कात्री काढून काकांच्या कामाचे कोरे करकरीत कागद कचाकचा कापले. काकांचे कापलेले कागद केशवानेच कचर्‍यात कोंबून काकांच्याच किचनमध्ये 'कजरारे-कजरारे' कवितेवर कोळीनृत्य केले. काकूंनी कागद कापल्याचे कळताच काका कळवळले. काकांनीही कमालच केली. काकांनी काकूंचे काळे कुळकुळीत केस कात्रीने कराकरा कापले. काका काय करताहेत काकूंना कळेनाच! काकूंनी कर्कश्श किंचाळून कलकलाट केला. काका काकूंची कसली काळजी करणार! काकांना कामाची काळजी. क...

(पंतांच्या पगडीच्या प्रवासवर्णनावरील पावमिसळकरी प्रतिभावंतांच्या प्रतिसादांनी प्रेरणा पावून पुढचा पार्ट प्रसवला.) पार्ट २ - पंकजचं प्रेम-प्रकरण (पूर्वसूचना- पार्श्वभूमीकरिता पहा: पोपटपंची - 1) पंकजला पकडण्यासाठी पंतांसोबत पुण्यात पोहोचलेली पंतांची पोरगी प्राची पंकजला पहिल्यांदा पाहताच पंकजच्या प्रेमात पडली. प्राचीने पंकज, पोलिसांची पकडा पकडी पाहिली. पंकजचा पदपथावरून पोबाराही पाहिला. पानशेतच्या पुराच्या पाण्यामुळे पुनर्वसित पंकज परत पर्णकुटीत पोहोचला. पित्यासमवेत प्राची पुरंदरला परतली, पण पंतांनी पंकजच्या पाकिटातल्या पैशांबाबत पंक्ति-प्रपंच पाळला. पुष्कळ पैसे पुत्राला पाठवले. पंतांच्या पुन्हा पुन्हा पिडणार्‍या पुराणांच्या पोपटपंचीमुळे प्राची पेटली. पंकजच्या प्रेमाखातर प्राची पुण्यास परतली. प्राचीनेच पंकजवरच्या पोलिसांच्या पंचनाम्याला पाने पुसली. पंकजला पहायला प्राची परत पर्णकुटीपाशी पोहोचली. पण पर्णकुटीत पहुडलेल्या पंकजचे पाय पळून पळून पांढरे पडलेले! प्राचीने पंकजच्या पायावर पिवळे पुरळही पाहिले. पंकजची परिस्थिती पाहून प्राण पिळवटलेल्या प्राचीने पदर पाण्यात पिळून...